โสเภณีสมัย ร.5 ไม่ได้เป็นแค่เรื่องศีลธรรม

ในปลายรัชกาลที่ 4 ถึงต้นรัชกาลที่ 5 คำว่า โสเภณี ยังมีความหมายกว้างกว่าที่คนรุ่นนี้เข้าใจ คือหมายถึงหญิงที่รับจ้างค้าประเวณีเป็นอาชีพ มีทั้งที่ขึ้นทะเบียนกับทางการและที่ลักลอบทำกันในชุมชนแออัด โดยเฉพาะย่านสำเพ็งและตลาดน้อยซึ่งเป็นแหล่งค้าขายของชาวจีนและลูกครึ่ง

สิ่งที่ทำให้ยุคนี้แตกต่างจากยุคก่อนคือรัฐเริ่มเข้ามาเกี่ยวข้องกับกิจกรรมนี้อย่างเป็นระบบ ทั้งการออกกฎหมายควบคุม การจัดเก็บภาษี และการกำหนดค่าตัวขั้นต่ำผ่านระบบ เบี้ยหวัด ที่ใช้กับหญิงในบังคับของเจ้าขุนมูลนาย

บทความนี้จะพาไปดูว่าโสเภณีในสมัยนั้นมีสถานะทางกฎหมายอย่างไร ราคาเท่าไร และปัญหาที่ตามมาจากการควบคุมที่ไม่ทั่วถึงเป็นอย่างไร

ระบบเบี้ยหวัดและค่าตัว: ตัวเลขที่บอกสถานะทางสังคม

ในสังคมศักดินา หญิงที่สังกัดเจ้าขุนมูลนายจะถูกนับเป็นส่วนหนึ่งของทรัพย์สินของเจ้านาย การจะออกไปทำมาหากินนอกบ้านต้องได้รับอนุญาต และเจ้านายมีสิทธิ์เรียกค่าตอบแทนที่เรียกว่าเบี้ยหวัด หญิงที่จะออกไปค้าประเวณีจึงต้องเสียเงินจำนวนหนึ่งให้เจ้านายทุกเดือน ตัวเลขนี้แตกต่างกันตามยศของเจ้านายและท้องที่

จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เช่น บัญชีของพระคลังข้างที่ พบว่าค่าตัวและเบี้ยหวัดของหญิงในเมืองหลวงช่วงทศวรรษ 2420 อยู่ที่ประมาณเดือนละ 4–8 บาท ซึ่งเทียบได้กับค่าจ้างกรรมกรรายวันประมาณ 10–15 สตางค์ต่อวัน จะเห็นได้ว่าค่าตัวหนึ่งเดือนสูงกว่าค่าจ้างรายวันหลายเท่า ผู้หญิงหลายคนจึงต้องกู้หนี้ยืมสินเพื่อแลกกับอิสรภาพในการประกอบอาชีพ

อยุธยาไม่ใช่แค่เมืองเก่า

แม้จะเสียกรุงไปแล้ว แต่เรื่อง โสเภณี อยุธยา ยังถูกพูดถึงในบันทึกของชาวต่างชาติที่เดินทางผ่านเมืองนี้ในสมัยรัชกาลที่ 5 ว่าเป็นชุมชนที่มีหญิงรับจ้างค้าประเวณีจำนวนมาก เนื่องจากเป็นเมืองท่าที่มีทหารและแรงงานต่างถิ่นเข้ามาพักอาศัย ปัญหานี้สะท้อนให้เห็นว่าเมื่อใดที่มีการรวมตัวของผู้ชายจำนวนมากและขาดการควบคุมดูแล ปัญหาการค้าประเวณีก็จะขยายตัวตามมา

ในมุมมองของทางการสมัยนั้น ปัญหาหลักไม่ใช่เรื่องศีลธรรม แต่เป็นเรื่องของโรคติดต่อและการเก็บภาษีที่ไม่ทั่วถึง ทำให้เกิดการผลักดันให้มีกฎหมายควบคุมอย่างจริงจังในเวลาต่อมา

กฎหมายควบคุมและภาษี: จุดเปลี่ยนในปี 2440

ปี พ.ศ. 2440 ถือเป็นปีสำคัญที่มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติควบคุมโสเภณีเป็นครั้งแรกในสยาม กฎหมายฉบับนี้กำหนดให้หญิงที่ค้าประเวณีต้องขึ้นทะเบียนกับกรมตำรวจ มีสมุดประจำตัว และต้องเข้ารับการตรวจโรคเป็นประจำทุกเดือน ที่สำคัญคือรัฐเริ่มจัดเก็บ ภาษีโสเภณี จากเจ้าของสถานที่และจากตัวหญิงเอง ในอัตราที่แตกต่างกันตามประเภทของสถานที่

แต่การบังคับใช้กลับไม่ทั่วถึง เพราะเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นบางคนมีผลประโยชน์ร่วมกับเจ้าของซ่อง ทำให้การขึ้นทะเบียนเป็นไปอย่างหละหลวม หญิงจำนวนมากยังคงลักลอบประกอบอาชีพนอกระบบ และหลีกเลี่ยงการตรวจโรค ส่งผลให้เกิดการระบาดของโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์เป็นระยะ ๆ โดยเฉพาะในเขตเมืองท่าอย่างสมุทรปราการและชลบุรี

นักประวัติศาสตร์บางท่านตั้งข้อสังเกตว่า การจัดเก็บภาษีจากกิจกรรมนี้ทำให้รัฐมีรายได้เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ แต่ในขณะเดียวกันก็ทำให้รัฐต้องแบกรับภาระในการดูแลสุขภาพของหญิงเหล่านี้ด้วย ซึ่งเป็นความขัดแย้งที่ยังคงเห็นได้ในนโยบายสมัยใหม่

วิเคราะห์ปัญหาโสเภณีในมุมของคนรุ่นหลัง

เมื่อมองย้อนกลับไป วิเคราะห์ ปัญหา โสเภณี ในสมัยรัชกาลที่ 5 จะเห็นว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่ตัวผู้หญิงเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่โครงสร้างทางเศรษฐกิจและสังคมที่ผลักให้ผู้หญิงต้องเข้าสู่อาชีพนี้ เนื่องจากขาดโอกาสทางการศึกษาและการจ้างงานอื่น ผู้หญิงส่วนใหญ่ที่เข้าสู่วงการมาจากครอบครัวยากจนในชนบท และถูกหลอกหรือขายมาทำงานในเมือง

ระบบเบี้ยหวัดและค่าตัวที่สูงทำให้ผู้หญิงเหล่านี้มีหนี้สินติดตัว และการที่จะออกจากวงจรนี้ทำได้ยาก เพราะต้องใช้เงินจำนวนมากในการไถ่ตัว ในขณะที่ค่าจ้างรายวันยังอยู่ในระดับต่ำมาก

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือกรณีหญิงสาวจากอยุธยาที่ถูกนำมาขายในกรุงเทพฯ ในราคา 20 บาท เมื่อปี 2435 ซึ่งเทียบได้กับค่าจ้างแรงงานประมาณ 4 เดือน เธอต้องทำงานเพื่อใช้หนี้เป็นเวลานานหลายปี กว่าจะหลุดพ้นจากสัญญา

ปัญหาเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า การแก้ไขปัญหาการค้าประเวณีให้ได้ผลจำเป็นต้องจัดการที่ต้นเหตุ คือการสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจและการศึกษาที่เท่าเทียมกัน ไม่ใช่เพียงการออกกฎหมายควบคุมหรือการจัดเก็บภาษีเพียงอย่างเดียว